Små Barns Beste

Etter snart 150 år med kvinnekamp synest det som berre éin akseptabel kvinnemodell har blitt ståande: karrierekvinna med fulltidsjobb og småbarn samtidig.

Teikning: May Linn Clement. Tekst: Monica Goksøyr, jurist og forfattar monicgoks90@gmail.com

Nyleg var eg på kino med ei venninne og såg filmen Hamnet, regissert av Chloé Zhao. Filmen er basert på romanen til Maggie O’Farrell frå 2020 og er ei fiktiv skildring av dødsfallet til sonen til William Shakespeare og Agnes Hathaway.

Fokuset i forteljinga overraska meg. Det var ikkje Shakespeare sjølv som var i sentrum – karrierekampen hans mot status og suksess – men kona hans, Agnes, som var heime på landsbygda med borna medan han gjorde karriere i London. Agnes vert framstilt som ein hekseaktig figur; ho kjenner skogen, temmer haukar og har inngåande kunnskap om dei lækjande eigenskapane til urter. Karakteren er prega av sterk intuisjon, emosjonell intelligens og moderleg omsorg. Når sonen blir sjuk, tek ho ein kamp mot døden som demonstrerer morskapets utrøyttelege vilje til liv.

To år inn i mitt eige morskap var eg forsvarslaus i møte med dei sterke scenene og forlét kinosalen med hovne auge. Venninna mi, som var ivrig etter å høyre kva eg syntest, kunne erklære at ho sjølv hadde kjeda seg, og at ho dessutan ikkje har sans for «kostymedrama».

Det er mogleg at den utilfredse dommen hennar utelukkande hang saman med filmatiske forhold. Eg undrar likevel på om noko av det som fekk venninna mi til å rynke på nasen, var dimensjonane ved filmen som vitnar om det kvinnelege blikket bak, dei feminine verdiane som blir løfta opp, og dei særskilt kvinnelege erfaringane som er i søkelyset: fødsel, omsorg og pleie. For er ikkje dette ei haldning eg kjenner att? Ei eg sjølv har hatt? Har ikkje også eg, i forsøk på å vinne respekt og bli teken på alvor, heva meg over mitt eige kjønn og distansert meg frå det feminine?

 Har ikkje også eg, i forsøk på å vinne respekt og bli teken på alvor, heva meg over mitt eige kjønn og distansert meg frå det feminine?

Behovet for å halde «jenteting» på armlengds avstand er symptomatisk for ein kultur som nedvurderer tradisjonelt kvinnelege verdiar og eigenskapar. I lys av dette har det vore ei forfriskande oppleving å lese Sigrid Bø Grønstøls utgreiing om Hulda Garborgs feminisme i boka Hulda Garborg. Forfattaren og feministen (2012), og å sjå det brennande forsvaret av feminine verdiar og eigenskapar som Garborg forfekta under kvinnesaksdebattane i overgangen frå 1800- til 1900-talet.

For eit barn av mi tid er feminisme synonymt med omgrepet «likestilling». Den dominerande ideen har vore at kvinners frigjering skjer ved å bli lik mannen. Slik har det ikkje alltid vore. Fram til rundt starten av 1980-talet var kvinnesaksdebattane prega av ei bryting mellom eit mangfald av feministiske perspektiv. Slik var det også ved førre hundreårsskifte, då Hulda Garborg var landets kanskje fremste representant for forskjellsfeminismen.

Gjennom fokuset på å definere forskjellen mellom kjønna kom ho på kant med likskapsfeministane som ville framheve likskapen. Garborg var likevel ikkje mot dei kvinnepolitiske krava om juridisk likestilling med mannen, men såg det heller som sitt ærend å definere kva det var å vere kvinne og å finne ut korleis potensialet i «kvinnenaturen» best kunne komme samfunnet til nytte.

Kjønnssynet var inspirert av Jean-Jacques Rousseaus tokjønnssystem. Rousseau hevda at kjønna frå naturens side er skapt ulike, både kroppsleg og sjeleleg, og dermed må ha ulike oppgåver i samfunnet. I formidlinga av Rousseau var Garborg likevel lur nok til å drive med cherry picking: Ho tok med seg forskjellsargumentet, men ignorerte at tokjønnssystemet hans innebar ei rangordning der kvinna var underlagd mannen. «Jeg tror selvfølgelig ikke at kvinderne er lavere væsen end mannen; men jeg tror hun er et andet, og ut fra det maa vort samfund bygges.»

Hulda Garborgs argumentasjon var i stor grad eit tilsvar til eit utbreitt misogynt kvinnesyn i samtida hennar. Kvinna vart rekna som eit lågt driftsvesen med ein dyrisk seksualitet som representerte ein konstant trussel mot mannen. Garborg møtte dette, ikkje ved å nekte for kjønnsforskjellar, men snarare ved å gi rett i at den erotiske lysta hos kvinner var sterk og heftig. Likevel snudde ho på det og løfta og æra den kvinnelege kjærleikskrafta som eit gode. For henne låg det særlege potensialet til kvinna nettopp i hennar «eros», kjærleiksevne og morskap, eigenskapar som måtte stimulerast og utviklast, ikkje tonast ned eller forkastast i namnet til likestillinga.

Det eg, med fleire atterhald, finn appellerande med denne feminismen, er at han faktisk omfamnar det feminine, og at han nektar å bruke mannen og mannens liv som målestokk for eit fullstendig og frigjort menneske. Men om me ser til fortidige ideologar etter idear for framtida, må me vere kloke nok til å cherry picke, slik Hulda Garborg gjorde då ho las Rousseau. Og på same måte som ho forkasta hans hierarkiske rangering av kjønna, vil eg forkaste den marginaliserande kvinnedefinisjonen hennar, og i det heile behovet for å avgrense kjønna til éin definert essens.

Til dette varierer dei individuelle skilnadane for mykje. Kvar enkelt kvinne og mann på jordoverflata er eit empirisk og uomtvisteleg prov på kva ei kvinne og ein mann er og kan vere.

Begge kjønn rommar både femininitet og maskulinitet. Eg var like mykje jente då eg slost med gutane i skulegarden som då eg leika med barbiedokker på jenterommet. Like mykje kvinne då eg sat i svart kappe som dommarfullmektig i tingretten, som då eg fødde barnet mitt, amma barnet mitt, byssa barnet mitt. Og eg hadde vore akkurat like mykje kvinne om eg aldri hadde valt å bli mor.

 Fridommen til å bryte med marginaliserande kjønnsidear er eit gode, både på individuelt og samfunnsmessig plan.

Dagens kvinner har alt å takke Simone de Beauvoir for, for hennar innsikt, om lag femti år etter Garborg, om at kjønn, i stor grad, er sosialt konstruert og forma av kulturelt trykk. Fridommen til å bryte med marginaliserande kjønnsidear er eit gode, både på individuelt og samfunnsmessig plan.

Heller enn å bruke «kvinneleg» og «mannleg» som omgrep for «mjuke» og «harde» verdiar, kan me definere og nytte orda «femininitet» og «maskulinitet» lausrive frå kjønna. Målet er ikkje å rangere feminine og maskuline verdiar og eigenskapar i forhold til kvarandre, men å erkjenne at ulike tider og ulike situasjonar påkallar det eine framfor det andre.

Uavhengig av om ein vektlegg likskap eller forskjellar, er feminismens mål det same: frigjering frå undertrykking og likeverdig behandling av menneske. Verken de Beauvoir eller likskapsfeminismen nektar for eksistensen av generelle kjønnsforskjellar. Som utsegna til Sigrid Bø Grønstøl har vektlegginga av likskap kontra skilnad handla meir om ein politisk strategisk balansegang enn ein ideologisk indre strid.

Eg er takksam for at det var likskapsargumentet som vann fram i kvinnesaksdebattane på 1800-talet, og som gav meg stemmerett og rettsleg likestilling med mannen, og eg ærar 1970-talets likestillingsfeministar som kjempa fram kvoteringsordningar, permisjonsordningar, barnehagar og abortrettar. Sett i lys av tida dei opererte i, var det tvillaust klokt å argumentere med likskap. Spørsmålet som likevel melder seg, er: Kva slags feminisme påkallar vår tid?

Sosiologen Linn Stalsberg har vist korleis den auka dominansen til likestillingsfeminismen fall saman med framveksten av forbrukarsamfunnet frå 1970-talet av (Er jeg fri nå?, 2013). Kvinner kravde arbeid, og marknaden kravde arbeidarar, dermed vart likestillingsideologi og marknadsøkonomi gjensidig forsterkande.

Samtidig har den marknadsliberale økonomiens mål om vekst og profitt ført med seg eit eige verdisystem som favoriserer maskuline eigenskapar og verdiar: individualisme, konkurranse, makt og pengar. Brutto nasjonalprodukt blir rekna som mål for kor «vellukka» eit samfunn er. Kvinners ubetalte og underbetalte omsorgsarbeid blir knapt rekna med som verdiskaping.

Eg er oppvaksen i ei tid der ein er «berre ei mor» om ein er heimeverande. Som yrkesaktiv kvinne, derimot, får ein status. «Vi vet som kvinner i Norge hva som gjelder i dag», skriv Stalsberg, «hva som vekker beundring og hva som gir suksess. Vi strekker oss etter det.»

Om ei mor ikkje er like klar for yrkeslivet som før barnet kom, blir det rekna som veikskap. Etter snart 150 år med kvinnekamp synest det som berre éin akseptabel kvinnemodell har blitt ståande: karrierekvinna med fulltidsjobb og småbarn samtidig.

Den låge statusen til mødrer er noko av grunnen til at eg sjølv lenge vegra meg for å få barn. Eg var rett og slett redd for å bli teit. Etter at eg som 33-åring vart gravid og det slo meg, med hard emosjonell kraft, at noko eksistensielt var i gjære, sjokkerte det meg kor lite plass det var i min kvardag til denne opplevinga, kor lite plass samfunnet gav til morskapserfaringa og morskapsarbeidet.

Så lenge eg har vore karriere­-kvinne, har eg blitt heia på. Då eg vart mor, sa det stopp. Empirien viser at mange familiar i møte med tidsklemma tyr til deltidsarbeid for å strekke til på heimefronten, men enno er det i all hovudsak kvinner som trappar ned på lønnsarbeidet og dermed lid økonomisk tap. Dermed er heller ikkje likestillingsidealet oppfylt.

Nemningar mi samtid har gjeve morskapserfaringa mi, er «sjukmeld», «underskot» og «samfunnsproblem». Kjærkome har det dermed kjentest å lese korleis forskjellsfeministane omfamnar morskap og omsorg som suverene verdiar og ideelle prinsipp for samfunnsutvikling.

Forfriskande var det å sjå Agnes Hathaway, ei kvinne, ei kone, ei mor, bli gjord til helt og hovudperson i ein film, ikkje fordi ho har vunne terreng i ei mannsdominert verd, men på grunn av omsorga, kjærleiken, kunnskapen hennar.

«Hans Anskuelser om Kvinden vil mange finde forældede», skreiv Hulda Garborg om Rousseaus tokjønnssystem, «men de blir nok – i det prinsipielle – moderne igjen, saasandt der er en Naturens Lov som ikke kan krænkes ustraffet».

På bakgrunn av dei siste par åra må ein spørje om ho ikkje får rett. Noko har byrja å røre på seg, eit opprør mot likskapsdoktrinen og undertrykkinga av det feminine. Me ser det i sosiale medium, i offentleg debatt, kunst og litteratur. Noko tyder på at feminine verdiar igjen er i ferd med å krevje sin plass.

Som alltid må sosiale fenomen sjåast i lys av konteksten. Me lever i ei verd i ubalanse, maskuline verdiar rår: aggresjon over diplomati, egoisme over altruisme, konkurranse over samarbeid. Krigar herjar, økonomiske skilnadar stig, økonomiens krav om evig vekst kostar meir enn mor jord har å gi. Nokre av stemmene, viser det seg, kan ikkje kunsten å cherry picke, men vil sluke fortida med hud og hår, ei tilnærming me har alt å vinne på å styre unna.

Om me evnar å sjå framover og tenkje nytt, må ein spørje om ikkje tida er komen for ein feminin feminisme.

Kronikken er hentet fra Dag og Tid, 08.03.2026, Ein feminisme for vår tid